Και η χαρά της ήταν σχεδόν σαν θλίψη

Ποια θα είναι άραγε η πορεία της ζωής αυτού του παιδιού, το δικό του χνάρι πάνω στον κόσμο;

Ο Τζον Στάινμπεκ εμπλουτίζει με τη φράση του τίτλου τη συγκλονιστική περιγραφή της συνάντησης του Τομ Τζόουντ, κεντρικού ήρωα του εμβληματικού μυθιστορήματος «Τα σταφύλια της οργής», με τη μητέρα του, έπειτα από τέσσερα χρόνια στη φυλακή. Διότι τη χαρά της μητέρας μετριάζει η επίγνωση της θέσης της ως ψυχολογικής κολώνας και συναισθηματικού μπούσουλα της οικογένειας, όπως φυσικά κι η αβεβαιότητα για το μέλλον αφού οι εξαθλιωμένοι αγρότες ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν για πάντα την εστία τους, με προορισμό μια αμφίβολη Γη της Επαγγελίας.

Κι είναι η πρώτη φράση που μου ήρθε στο μυαλό βλέποντας τη φωτογραφία ενός νεογνού στην Ειδομένη, με πρόσφυγες να το ξεπλένουν με πλαστικά μπουκάλια έξω από λασπωμένα νάιλον αντίσκηνα. Εκείνος ο ποταμός ανάμεικτων συναισθημάτων που θα κατέκλυσαν αυτή τη μητέρα όταν πρωτοπήρε εξουθενωμένη στην αγκαλιά της το σπλάχνο της, πιθανότατα κάτω από ένα ταβάνι από μουσαμά, θα μπορούσε να αποτελέσει πολύτιμη πρώτη ύλη για μυθιστορήματα, ποιήματα, πίνακες, θεατρικά έργα και κινηματογραφικές ταινίες.

Ποια θα είναι άραγε η πορεία της ζωής αυτού του παιδιού, το δικό του χνάρι πάνω στον κόσμο; Τι θα απογίνει; Πού και πώς θα μεγαλώσει; Πόσο γλαφυρά θα εξιστορεί στα παιδιά και τα εγγόνια του τα πρώτα του κλάματα σ’ έναν τσαντιροκαταυλισμό στην ουδέτερη ζώνη μεταξύ Ελλάδας- ΠΓΔΜ; Και τι θα γράφει στα επίσημα έγγραφα για τον τόπο γέννησης; Άπατρις; «Γεννηθείς στην ΕΕ»; Ή μήπως «γεννηθείς στη μέση του πουθενά»; Θα καταφέρει άραγε ποτέ να συγχωρήσει όλους αυτούς που ευθύνονται, να καταλάβει όλα αυτά που ανάγκασαν τη μητέρα του να το υποδεχτεί μέσα στον βούρκο, ακολουθώντας την τραγική πομπή των ξεριζωμένων και κυνηγώντας μια θολή ελπίδα επιβίωσης με αξιοπρέπεια;

Ακριβώς εκεί είναι που έρχεται η τέχνη να ανιχνεύσει τα κελεύσματα της Ιστορίας και να αποκρυσταλλώσει την εποχή. Μέσα από τα έργα και τη δράση του καλλιτέχνη το παρελθόν «παροντοποιείται», ζωντανεύει. Συμβάλλει στην πραγματική κατανόηση της ζωής και την ερμηνεία της ιστορίας δημιουργώντας νοηματικούς συσχετισμούς με γεγονότα του παρελθόντος. Θα έλεγε κανείς ότι η Ιστορία ΠΡΟΤΙΜΑ να μιλά μέσω της τέχνης και των εκπροσώπων της, καθώς ένα έργο αποτελεί αισθητικό αντικείμενο και ταυτόχρονα κοινωνικό και ιστορικό ντοκουμέντο. 

Ο Άι Γουέιγουεϊ, λόγου χάρη, αποφάσισε να βρεθεί τόσο κοντά στην «πρώτη γραμμή» της κρίσης, εστιάζοντας σε κάθε ένα από τα γεγονότα με την ξεχωριστή σημασία. Πέραν της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης για το προσφυγικό δράμα και τη μεγάλη δοκιμασία που περνά η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αισθάνθηκε στις ευαίσθητες κεραίες του τους εσωτερικούς κρότους της Ιστορίας και μια ανάγκη να διατυπώσει τη δική του πνευματική διαμαρτυρία, ανιχνεύοντας μικρούς αλλά βροντερούς ύμνους στον Άνθρωπο.

Καθώς η ορμητική συνέχεια της ζωής δεν κάνει εξαιρέσεις, το βρέφος αυτό θα μπορούσε να αποτελεί σύμβολο της γέννησης ενός νέου κόσμου «μέσα σε αίματα και λάσπες», όπως έγραψε ο συγγραφέας Δημήτρης Γκιούλος στο facebook. Η Ιστορία είναι γεμάτη με εξηγήσιμες εκπλήξεις. Με οδυνηρές ζυμώσεις που καθόρισαν τον κόσμο όπως είναι σήμερα. Ζούμε ιστορικές στιγμές που θα τις μνημονεύουμε κι αυτές ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εκτροπής του Ανθρώπινου Πολιτισμού. Είναι ίσως οι ωδίνες ενός νέου κόσμου που ασφυκτιά μέσα σε σύνορα και κάθε είδους εδαφικούς περιορισμούς. Ενός κόσμου που θέλει να απαλλαγεί από κάθε είδους απρόσωπα τέρατα.

Κι αν στον αμερικανικό Νότο της δεκαετίας του ’30 το απρόσωπο τέρας ήταν μια Τράπεζα που «ανασαίνει κέρδη και τρέφεται με τόκους» και πλοκάμια του είχε το ασύδοτο κέρδος και την εκβιομηχάνιση της αγροτικής παραγωγής, στο νοτιοανατολικό σύνορο της Ευρώπης με την Ασία του σήμερα δεν έχουν αλλάξει και τόσα πολλά. Τέρας, είναι οι σύγχρονες οικονομικές ιμπεριαλιστικές πολιτικές που ώθησαν στα ντόμινο αποσταθεροποίησης και μετέπειτα αποφάσισαν εγκληματικά να στρατιωτικοποιήσουν το προσφυγικό ζήτημα που νομοτελειακά προέκυψε.