Ο Πολιτισμός είναι η μόνη μας δικαιολογία

Προσωπικά με ενοχλεί η διαπίστωση πως η (αυτό)καταστροφική ξεροκεφαλιά του ανθρώπου εξηγείται πειστικά μόνο από τις θεωρίες του Δαρβίνου.

Διάβασα κάπου έναν αφορισμό του Ελβετού συγγραφέα και αρχιτέκτονα Μαξ Φρις που έλεγε πως «τεχνολογία είναι η ικανότητα να ρυθμίζεις τον κόσμο έτσι ώστε να μη χρειάζεται να τον γευτείς». Και δαγκώθηκα. Όχι, δεν έχω λουδιτιστικές τάσεις, αλλά μια υπαρξιακή κρισούλα για το κατά πόσο γεύομαι τον κόσμο την έπαθα. Κοίταξα τριγύρω και αναρωτήθηκα προς τι όλη αυτή η «εξέλιξη», οι ευκολίες, οι ανέσεις, τα μπουτόν της τεμπελιάς και γιατί διάολο τέλος πάντων εξακολουθούμε να προσπαθούμε να πιάσουμε τον ταύρο της φύσης από τα κέρατα, για να επιβεβαιώσουμε την προσαρμοστικότητα και την κυριαρχία μας. Εις βάρος του «ταύρου», βέβαια, του οποίου την υπομονή δοκιμάζουμε και ο οποίος εκτός από ατμούς από τα ρουθούνια κι αίμα από τ’ αυτιά, έχει γεμίσει ανησυχητικά με πληγές σ’ όλο του το σώμα από τα γαμψά νύχια της ανθρώπινης… φυσικής επιλογής.

Αυτή η προσπάθεια επιβολής, η συμπεριφορά του εξελιγμένου, καθιστού Ηomo erectus στον πλανήτη σαν να είναι τσιφλίκι του, δεν μπορεί να του βγει σε καλό. Σήμερα ζουν και αναπνέουν μαζί μας περισσότεροι άνθρωποι από το σύνολο όσων έχουν πεθάνει στην Ιστορία –παρά τις «φιλότιμες» προσπάθειες από τις αδιάκοπες πολεμικές διενέξεις. Όπως τα έχουμε κάνει, θα πρέπει τα επόμενα σαράντα χρόνια να παραγάγουμε όσα τρόφιμα είχαμε παραγάγει τα τελευταία 8.000. Καλό κουράγιο.

Προσωπικά με ενοχλεί η διαπίστωση πως η (αυτό)καταστροφική ξεροκεφαλιά του ανθρώπου εξηγείται πειστικά μόνο από τις θεωρίες του Δαρβίνου. Αν το δεχτώ αυτό, τότε η εικόνα για το ανθρώπινο γένος δεν μπορεί να μοιάζει με κάτι καλύτερο από ένα αδηφάγο παράσιτο που έχει σφιχταγκαλιάσει θανάσιμα, έναν υγιέστατο και πανέμορφο οργανισμό, όπως είναι η Γη, το ανοσοποιητικό σύστημα του οποίου, παρά τα αντισώματα που παραγάγει, μοιάζει να χάνει τη μάχη… Ο μοναδικός, πλέον, που αμφισβητεί την κυριαρχία του ανθρώπου και μπορεί να την καταλύσει είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.

Η μόνη σοβαρή δικαιολογία που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε είναι ο Πολιτισμός. Ο Σοφοκλής άρχιζε το διασημότερο Στάσιμο της Αντιγόνης (Ωδή στον άνθρωπο) ως εξής: «πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει». Ήταν ξεκάθαρος: τίποτε δεινότερο από τον άνθρωπο. Οι μεταφραστές της νεοελληνικής, ωστόσο, ήταν υποχρεωμένοι να επιλέξουν από τις πολλαπλές σημασίες της λέξης «δεινός»: ο φοβερός, ο πανίσχυρος, ο θαυμαστός, αυτός που προκαλεί το δέος. Σ’ αυτό το περίφημο Στάσιμο ο χορός εξυμνεί το πολυμήχανο ανθρώπινο πνεύμα, το οποίο όταν θέλει μπορεί να υπερνικήσει και το μεγαλύτερο εμπόδιο. 

Πολλοί κλασικιστές –έστω με δόση υπερβολής- σημείωναν πως ακόμη κι αν όλη η αρχαία ελληνική σοφία χανόταν, θα μπορούσε να αναδομηθεί μέσα απ’ αυτούς τους 40 στίχους. Το άσμα αυτό έχει χαρακτηριστεί ως «ύμνος στο μεγαλείο του ανθρώπου», «θριαμβευτικό άσμα του πολιτισμού» και «προβληματισμός για την ουσία του ανθρώπου». Όλα, ωστόσο, να ξεκινούν ενδεχομένως από την (παρ)ερμηνεία της λέξης «δεινός»: Ευχή και κατάρα.