Απαντήσεις χωρίς ερωτήματα

Η ροπή στην παραγωγή στερεοτύπων είναι κυρίως ζήτημα πνευματικής τεμπελιάς.

Από τη στιγμή που τις εκφράζουμε, τρέφουμε άμεσα σοβαρές αμφιβολίες για το πόσο συνδέονται με τις πραγματικές μας πεποιθήσεις. Κατά βάθος γνωρίζουμε ότι όσο περισσότερη αυτοπεποίθηση και σιγουριά επιστρατεύουμε για να διατυπώσουμε τις απαντήσεις, τόσο πιο συγκεχυμένες είναι στην ουσία τους, τόσο πιο θολό και αμνημόνευτο είναι το ίδιο το ερώτημα που τις προκάλεσε. Από τη στιγμή, πάντως, που ανοίγουμε το στόμα, ή πατάμε εκείνο το τελευταίο ρημαδοκλίκ, είμαστε έτοιμοι να τις υπερασπιστούμε μέχρι θανάτου.

Πολλές φορές, όμως, αυτές οι τσιμεντωμένες απαντήσεις πέφτουν σαν τούβλα στην καθημερινότητά μας. Στερεότυπα, υπεραπλουστευμένες θετικές ή αρνητικές σκέψεις, τυποποιημένες αντιλήψεις και γενικεύσεις κατακλύζουν τη ζωή μας. «Οι γυναίκες δεν κάνουν για ηγέτες», «οι μουσουλμάνοι είναι βίαιοι», «οι Εβραίοι είναι φιλοχρήματοι», «οι ομοφυλόφιλοι είναι ανώμαλοι», «οι χοντροί είναι άσχημοι». Κάποιες είναι τόσο αφοριστικές που ούτε εμείς κατά βάθος δεν τις πιστεύουμε, αλλά μας αρέσει να τις λέμε: οι Έλληνες είναι έξω καρδιά, οι Γερμανοί είναι κρυόκωλοι, οι Τούρκοι απολίτιστοι κ.ο.κ.

Κάποιες δεν στηρίζονται πουθενά, παρά μόνο σ’ ένα πρόχειρο και ατυχές λογοπαίγνιο, ωστόσο έχει τεράστια σημασία ΠΟΙΟΣ τις διατυπώνει: «Καθηλωμένος σε καρέκλα, σημαίνει καθηλωμένος σε ιδέα». Άλλες πάλι έχουν έντονη πολιτική χροιά και επηρεάζονται καθοριστικά από τη στάση ζωής και τις πεποιθήσεις μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα βιώνουμε στην Κύπρο: όσοι διαφωνούν με την πορεία των συνομιλιών είναι απορριπτικοί, όσοι συμφωνούν είναι ενδοτικοί.

Όπως κι αν το διατυπώσεις, από την πιο απλή και ανώδυνη σκέψη μέχρι επιστρατεύοντας αφορισμούς του τύπου «Τούρκος καλός μόνο ο νεκρός», το ζήτημα είναι ότι η ροπή στην εύκολη και ανεξέλεγκτη παραγωγή στερεοτύπων είναι κυρίως ζήτημα πνευματικής τεμπελιάς. Αισθανόμαστε πιο άνετα δένοντας τον κάβο μας στον ντόκο μιας απόλυτης ιδέας, όσο κι αν «φωνάζει» η αοριστία της. Και το πρόβλημα είναι ότι εκτός από την πόλωση και τον φανατισμό όπου συχνότατα μας οδηγεί αυτή η ροπή, συχνά επιβεβαιώνεται και η θεωρία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας, με αποτέλεσμα συχνά μια πολωμένη άποψη να τραβάει σαν μαγνήτης την πορεία των πραγμάτων και τις ιστορικές συγκυρίες.

Αυτό είναι το πιο ιδανικό κλίμα για να ευδοκιμήσουν οι πιο επικίνδυνες ιδέες και τα πιο σφοδρά πάθη. «Επικίνδυνες» όχι με την έννοια της ανατροπής και της αμφισβήτησης της καθεστηκυίας τάξης, αλλά με την έννοια της εκτός ελέγχου ανάπτυξης της ρητορικής του μίσους και φαινομένων όπως η ξενοφοβία, ο σεξισμός, η ομοφοβία, η θρησκευτική μισαλλοδοξία. Φρονώ πως η μεγαλορρημοσύνη, η αμετροέπεια, η υπερβολή σε κάθε ζήτημα της δημόσιας σφαίρας είναι συμπτώματα που ευνοούν αυτή τη ροπή.

Ο μόνος τρόπος να μην επιβεβαιωθεί η ναζιστική θεωρία για τη μάζα «που έχει στοιχειώδη νοημοσύνη» και να πάψουμε να έχουμε συμπεριφορά πανικόβλητου όχλου που δέχεται ή απορρίπτει τις ιδέες χονδρικά και χωρίς σεβασμό στην αντίθετη άποψη, είναι να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας, αντί για τις απαντήσεις, στα ερωτήματα. Που από τη φύση τους είναι πιο αόριστα και ασταθή, αλλά και πιο γόνιμα αφού ενεργοποιούν τους μηχανισμούς της σκέψης. Ένα ερώτημα του τύπου «γιατί ο θάνατος ενός αμφισβητούμενης καλλιτεχνικής αξίας celebrity είναι για την κοινή γνώμη πιο ενδιαφέρον γεγονός από το θάνατο ενός προσφυγόπουλου;» όσο προβοκατόρικο κι αν μοιάζει μπορεί να πυροδοτήσει μια σειρά από συζητήσεις.

Στην εποχή της παντοκρατορίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επιβεβαιώνονται οι θεωρίες που ανέπτυσσε πριν από 1,5 αιώνα ο θεμελιωτής της επιστήμης της κοινωνικής ψυχολογίας Γουσταύος Λε Μπον, που διαπίστωνε ότι «η ανωνυμία μέσα στον όχλο και η διάχυση της ατομικής ευθύνης ελευθερώνουν τα ένστικτα και μεταμορφώνουν το άτομο σε εύπιστο, παρορμητικό πλάσμα, ικανό για κάθε ακρότητα». Η αποσυγχώνευση από μια ενιαία οντότητα σκέψης και συναισθήματος με τη διατήρηση της αυτόνομης κριτικής μας ικανότητας και συνείδησης είναι μονόδρομος αν θέλουμε να φρενάρουμε την προδιαγραμμένη πορεία προς μια κοινωνία όπου θα βασιλεύουν οριστικά οι προκαταλήψεις και οι διακρίσεις.