Νίκος Ρωμανός: Υψίπολις ή άπολις;

Δεν είναι και τόσο δύσκολο να γίνει κανείς σύμβολο αξιοπρέπειας σε μια χώρα που βρίσκεται σε μαρασμό.

Η «μεγαλόψυχη» ελληνική Πολιτεία δεν ήθελε άλλους μπελάδες. Αναμένονται ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις τις επόμενες εβδομάδες κι έτσι, έστω στο παρά 1’, αποφάσισε να προωθήσει τη -σχεδόν φωτογραφική- τροπολογία, που προβλέπει παροχή εκπαιδευτικών αδειών σε κρατούμενους με τη χρήση ηλεκτρονικής επιτήρησης. Έτσι επήλθε το «happy end» στο καυτό θέμα που ταλάνισε για καιρό την ελλαδική -κι όχι μόνο- κοινή γνώμη. Έπεσαν, όμως, πράγματι, οι τίτλοι τέλους;

Αφού λοιπόν «γλύτωσε το παιδί» και άρα υπάρχει ελπίδα, μπορούμε να κοιτάξουμε το όλο ζήτημα με μια πιο ψύχραιμη ματιά. Και με πλήρη συναίσθηση ότι έτσι κι αλλιώς ο Ρωμανός, εμάς τους «αγωνιστές των σαλονιών», τους «επαγγελματίες ανθρωπιστές», τις «ευαίσθητες προσωπικότητες της διανόησης και του πνεύματος», μας είχε στείλει «προκαταβολικά στα τσακίδια».

Δεν νομίζω ότι υπάρχει εκεί έξω κάποιος αφελής που να πιστεύει ότι όλος αυτός ο αγώνας του Ρωμανού έγινε για την υπεράσπιση του δημοκρατικού δικαιώματος της φοίτησης. Ας μη γελιόμαστε, σε καμιά από τις τοποθετήσεις του δεν υπονόησε ότι υποκινείται από τη δίψα για μάθηση. Δεν είναι ο τύπος που κοιμάται και ξυπνάει με όνειρο να κορνιζάρει στο κελί του το πτυχίο του Τμήματος Διοίκησης Επιχειρήσων του ΤΕΙ Αθήνας. Δεν έχει ιδιαίτερο νταλγκά να μάθει να εφαρμόζει μεθόδους επιστημονικής κατεύθυνσης της διοίκησης υπηρεσιών υγείας, ούτε φυσικά μπορεί κάποιος να τον φανταστεί έμμισθο λειτουργό σε κάποιο δημόσιο νοσοκομείο.

Κι ο ίδιος δεν το κρύβει. Το ελατήριο σ’ αυτή τη στάση του είναι να κερδίσει «ανάσες ελευθερίας», όπως παραδέχεται. Ωστόσο, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ανθρωπιστική ορολογία και να αξιοποιήσει μέσα του ίδιου του συστήματος το οποίο θέλει να καταλύσει και να επικαλείται «τους δικούς τους νόμους» για να απευθύνει έναν «πολιτικό εκβιασμό» -κατά τα λεγόμενά του.

Δεν είναι και τόσο δύσκολο να γίνει κανείς σύμβολο αξιοπρέπειας σε μια χώρα που βρίσκεται σε μαρασμό, σε ένα λαό που διψά για σύγχρονους ήρωες. Διότι έμαθε να χρειάζεται σύμβολα και ψευδαισθήσεις, έμαθε να «ψοφάει» για ήρωες και δράματα και συνήθισε να είναι επιρρεπής σε διχασμούς.

Στην Ελλάδα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ο Ρωμανός δίχασε και αγιοποιήθηκε με παροιμιώδη ευκολία. Κι αν ζούσε ο Μπρεχτ, θα έλεγε «αλίμονο στον λαό που χρειάζεται ήρωες».

Όμως ο Ρωμανός δεν είναι, ούτε θα γίνει, ηγέτης σ’ έναν μεγάλο στρατό που επιδιώκει να γονατίσει το κεφάλαιο. Είναι απλώς ένας αιρετικός νεαρός με κότσια και αρχές μέσα σ’ ένα μάταιο και σάπιο κόσμο. Και συγκρούστηκε ολομέτωπα με την εξουσία για να υπερασπιστεί το δικό του δίκιο. Είναι μια γνώριμη σύγκρουση δύο δικαίων, του ηθικού και του νόμιμου, μια σύγκρουση που φέρνει στο μυαλό το κορυφαίο ίσως κείμενο της αρχαιοελληνικής γραμματείας: την Αντιγόνη του Σοφοκλή.

Στο πρώτο στάσιμο της τραγωδίας, την περίφημη «Ωδή στον Άνθρωπο», ο χορός εμμέσως συμπαρίσταται ηθικά στην Αντιγόνη. Οι φιλόλογοι δεν έχουν ακόμη συμφωνήσει στο δίστιχο «Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει», αν ο Σοφοκλής προσέδιδε θετική ή αρνητική σημασία στη λέξη «δεινός»: εννοούσε τον θαυμαστό ή τον κακό; Ή μήπως ο παμπόνηρος ποιητής επένδυσε ακριβώς σ’ αυτή τη διττή έννοια της λέξης για να αναδείξει τη διφυή φύση του ανθρώπου και το αμφίσημο μεγαλείο των ανθρώπινων δυνατοτήτων; Να με συγχωρήσουν οι φιλόλογοι για το θάρρος, αλλά χάριν της συζήτησης θα ενστερνιστώ την τρίτη εκδοχή.

Μιλάμε για τον τραγικό χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης, που άλλοτε ρέπει προς το κακόν και άλλοτε προς το εσθλόν, δύο πόλους που κατευθύνουν τα βήματά μας πάνω στη γη και μάς έχουν οδηγήσει σε μεγαλουργήματα και τερατουργήματα. Κι όπως έχει επισημάνει και ο Καστοριάδης, τα χειρότερα από τα δεύτερα έγιναν «με την επίκληση του εσθλού και της εγκόσμιας ή εξωκοσμικής σωτηρίας του ανθρώπου».

Ο Σοφοκλής δεν ηθικολογεί, πολιτικολογεί. Ο άνθρωπος είναι στον σωστό δρόμο όταν καταφέρνει να βρει την ισορροπία ανάμεσα στο νόμιμο και το ηθικό, όταν μικραίνει το χάσμα ανάμεσα στη φύση και στον ανθρώπινο πολιτισμό, «παντρεύοντας» το νόμιμο με το ηθικό. Ο υψίπολις υψώνει την πόλη του και υψώνεται μέσω της πόλης. Ο άπολις «το μη καλόν ξύνεστι τόλμας χάριν», κατέχεται από την ύβρι και την αυθάδεια και αποβάλλεται από την πόλη.

Επαφίεται στην κρίση και τις προσλαμβάνουσες του καθενός να κατατάξει τον Ρωμανό, αναλογιζόμενος πάντα ότι σε κάθε περίπτωση το μυστήριο της ύπαρξης θα παραμείνει για πάντα ανοίκειο και συναρπαστικό.